Bølger og granitt

Skrifta kan hjelpe verda til å halde seg i rørsle, skriv Gunnhild Øyehaug i denne poetikken.
16.09.2020 - 10:16

Eg har fått dette spørsmålet frå BLA om eg kan skrive om kvifor og korleis eg skriv, og det plagar meg. Altså spørsmålet. A) Kvifor og B) korleis er gode spørsmål, betre enn C) kva og D) når, som er lettare å svare på; svaret på kva) er tekstar av ulik lengde og svaret på spørsmålet om når) er i vaken tilstand, med og utan skrivereiskapar. Om natta, i sovande tilstand, tek gjerne det såkalla undermedvitet over og skriv utan å skrive så ville ting at medvitet ikkje hugsar det når det

vaknar, kan hende berre merkelege brokkar som undermedvitet gir medvitet lov til å hugse. (Spørsmål: skriv eg draumar? Nei. Eg beklagar denne parentesen, eg brukte det mykje før, parentesar og fotnotar, men har blitt lei av det, eg har også blitt lei av å lese tekstar som nyttar slike tekstrørsler som parentesar, fotnotar (og store bokstavar for å framheve det karikerte) som litterært grep, det gjer meg berre irritert, EG SYNEST IKKJE DET ER INTERESSANT Å FORSTÅ KOR MYKJE ANNA SOM KAN BLI SAGT UTIFRÅ DET SOM BLIR SAGT, EG ER FERDIG MED DET FLEIR-TANKE-AKTIGE SOM FOTNOTEGREPET KAN GI EIN TEKST! Hald deg til brødteksten, har blitt mitt nye motto.) Til dømes drøymde eg her om dagen at vi akkurat hadde landa i den vesle kystbyen vi såg ut til å ha bestilt oss ferie i, det uroa meg i draumen at eg ikkje fekk oversikt over staden, at alt eg såg var anten ei svært lita og dramatisk utsjåande sandstrand med store, sjøgrøne bølger, eller ein ruvande klippevegg som veks rett opp frå berget litt lenger borte. Klippeveggen var granitt i ujamn struktur, minst tusen meter til vêrs, og i fjellveggen vaks det her og der ut bitte små hus i kvit marmor. Husa som vaks ut var såkalla herskapshus, som tydelegvis fanst inni fjellet, her fekk vi berre den slåande marmorfasaden i barokk stil, men altså på så lang avstand at dei såg ut som miniatyrar. Truleg var denne draumen ei samansying av ein tanke eg hadde gått og tenkt om dagen, ettersom KVIFOR-spørsmålet til BLA dreiv og plaga meg, at eg kunne skrive om bestefaren min som vaks opp på ein liten fjellgard der utsikta var (og framleis er) den underlege Røyrhusnibba, eit fjell på 1200 meter, forma som ein steil granitt-trekant som dekker heile synsfeltet i sør. Garden låg slik at du kunne stå opp om morgonen og gå ut av huset og strekke handa bort og ta på fjellsida, føler eg, sjølv om det ikkje stemmer. Når bestefar var på besøk hos oss, sjølv lenge etter at han hadde flytta frå den vesle fjellbygda og blitt lensmann med eit hus med god utsikt, kunne han stå i stovevindauget vårt om kvelden og sjå over fjorden, på lysa frå husa på den andre sida, langt der borte, hundre prosent umogeleg å nå ved berre å rekke ut handa, og seie, sjå, kor fint, at der er lys! Og dette hadde med kvifor eg skreiv å gjere, hadde eg tenkt der eg gjekk, plaga av BLA sitt spørsmål, det er nettopp det behovet for utsyn, få vekk fjellet, opne utsynet. Det er elles også slik at bestefar då han var åtte år batt sin sovande bestefar fast i gyngestolen sin slik at han sjølv kunne få fri frå passe-jobben og springe fram på sætra der resten av familien hans var for å sleppe geitene på beite, eg tenker også at dette har med saka å gjere; bitte noko fast, springe: skrive. I høve draumen om fjellet på ei strand i ein kystby mistenker eg at tanken om  Røyrhusnibba deretter vart kopla på fuglefjellet på Runde, som er nemnt i ei av novellene i Vonde blomar som akkurat har kome ut, i ei av desse novellene spelar fuglefjellet på Runde ei lita rolle, og det har vore ein tanke i mitt vakne eg at fuglefjellet på Runde ikkje er det fjellet det var då eg var barn, men har blitt eit fuglefjell for vår tid; med hundrevis av reir laga av plastavfall, fugleungeskjelett som heng ut av reira, snara faste i flokar av garn, kvite og blå plasttrådar. Men dette moderne og forferdelege fuglefjellet er ikkje ein del av novella, tenkte mitt vakne eg, plastfjellet kunne derimot ha vore utgangspunkt for ei skrekknovelle, frå røynda – det vi ofte kallar ein dokumentar. Det som derimot burde skje i teksten til BLA om kvifor og korleis eg skriv, tenkte eg, der eg gjekk langs vegen og såg på graset som hadde vakse seg høgt i løpet av sommaren, var naturlegvis at vi drog inn i eitt av desse husa i  den drøymde granittveggen i kystbyen og fann ut kva som gøymde seg der inne. Det synest openbert at det har med saka å gjere. Om vi hadde nytta eit omnipotent forteljarperspektiv, som kunne rykke oss laus frå det trass alt litt pastavatn-ekle i det personlege svaret (åååå, skrik, fjellet!), fordi det er ei av dei store, nydelege oppdagingane ein gjer mens ein driv og skriv, at perspektiv er det som trengs for utsyn, banalt nok, og at perspektiv ikkje berre handlar om «synsvinkel», men om eit form for spenn i tilhøvet mellom det som står i teksten, og det teksten tenker på, kunne vi ha susa rett inn i eitt av dei merkelege, kvite fasadehusa veksande rett ut av granittveggen og finne: noko. Fridomen i forteljarperspektivet er noko ein gjerne oppdagar mens ein les Flaubert i sine yngre år, og når ein først har oppdaga det, kva perspektiv som ligg i det ein også kan kalle «stil», kva for utsyn som ligg i dette spennet som ein kan lage, er det ofte ingen veg tilbake, tenkte eg der eg gjekk og nærma meg min faste andedam, og ei and flaug rett forbi meg, ho tok av frå dammen sin og kryssa vegbana mi rett framfor fjeset mitt, mens eg såg for meg at vi i teksten susa som på ei berg og dal-bane i bratt nedoverrørsle og rett inn i eitt av husa i granittveggen. Men der stansa det og ei stor og mørk granitt-stille la seg innover heile teksten. Symbolet, tenkte eg der eg litt seinare sat på flyet til Spania, eit lite, skranglete propellfly, kva er det med det, kvifor er det så interessant? Eg ønsker meg til dømes heller ikkje, tenkte eg, mens eg putta øyreproppar i øyra ettersom lyden av propellane var uuthaldeleg, tilbake til dei tidene då eg skamma meg for å nytte metaforar og symbol i tekstane mine, akkurat den forfattaren finn vi nok i eitt av dei andre husa i fjellveggen som vi kunne ha køyrt gjennom i ei berg-og-dalbanevogn, som gjennom eit spøkelseshus; ho sit i tilfelle og tenker, «åh, men eg burde skrive REINT og KLART», ho er kort sagt bunden til ein gyngestol der ho sit borti ein krok i det store huset som ho ikkje veit at ho eig. Kva er symbol, eigentleg? spør nokre tekstar, skreiv eg i notatblokka mi på det vesle propellflyet på veg til ein kystby i Spania så klart, i Vonde blomar utan å seie det høgt, kanskje særleg spør den teksten som heiter «Kvit due blir til svart kråke» om kva eit symbol er for noko, der ei kvinne ser ei kvit due forandre seg til ei svart kråke på asfalten framfor seg, og ho blir perpleks både av den uventa og tilsynelatande uverkelege transformasjonen, men også av det tolkingsarbeidet ho legg på skuldrane sine etterpå, å finne ut av kva dette hadde å seie, kva meining som låg i det, kva symboliserer den kvite dua, tradisjonelt, og kva symboliserer den svarte kråka? Seier teksten, skriv eg i notatblokka mi, om vi no les han som ein poetikk så vi kan sleppe å skrive denne teksten her til BLA, at å nytte symbol er å trakke inn i noko ikkje-stabilt men tvert om amorft og rørleg og skiftande? Og kvifor gjer ein det då, i tilfelle, kvifor nyttar ein seg av symbol dersom dei ikkje kan tilby noko stabilt, tydeleg, retningsgivande, men i staden noko utglidande og ustabilt? Teksten i notatblokka skriv seg no sjølv, og det han seier er dette: Det utglidande får oss også til å tenke på ein artikkel om Baudelaire og hans deltaking i den franske revolusjonen, som vi (altså eg) las ein dag, teksten prøver her å finne ut av kva som eigentleg var Baudelaires inste motivasjon for å delta i opprøret, og spekulerer seg på eiga hand fram til at det kan vere på grunn av hans personlege, bitre kjensler retta mot eigen militær-stefar. Det viser ei av dei mest gjenkjennelege årsakene til kvifor eg skriv: desse tolkingane som vi gjer basert på det vi ser og trur vi veit, desse tankane vi har om kvifor ting er slik og slik, desse overtydingane og desse analysane vi gjer av kvarandre, er dei av det gode, eller burde vi tenke oss endå litt meir om? Her er noko eg ein gong streka under i ei bok, det var Amalie Skram som uttalte dette i eit intervju med VG: «Har jeg villet noget med hva jeg har skrevet saa har det været at bringe en og anden til at forstaa, til at se og dømme mildt.» Og her er noko eg sette tre ropeteikn bak i Albert Camus si Myten om Sisyfos, der han skriv om opprøraren: «(…) fordi han er overbevist om den rent menneskelige opprinnelse til alt som er menneskelig, en blind som ønsker å se og som vet at natten ikke tar slutt, er han hele tiden undervegs». Eg streka også under eit par setningar om at opprøret er ein av dei mest koherente, filosofiske posisjonane, noko som får meg til å tenke på noko anna eg har streka under i ei bok av: Baudelaire, som har skrive om fantasien at den er evna til både analyse og syntese, «og eg trur vel», les eg at eg har skrive i notatboka mi på veg til Spania i eit humpete, lite propellfly, «kort og godt inderleg på at skrift er noko som er i rørsle, og at skrifta også kan hjelpe verda til å halde seg i rørsle, og at kan hende er det difor at tekstane mine på ulike måtar blir dradd mot dette punktet der noko vender seg over i noko anna, at det er – i all si rekkevidde – mystisk, håpefullt, skremmande, livsviktig. Å ikkje stivne».  Ut vindauget ser eg no ei lita badestrand. Høge, sjøgrøne bølger slår innover sanden. Eg fryktar at det er akkurat der vi kjem til å lande.



Artikkelen er 1906 ord lang.

Du må være abonnent for å kunne lese denne artikkelen

  • Ordinært abonnement
  • Privatabonnement
  • Korttidsabonnement