Grenser for lukke

Konklusjonane er ikkje nye, men måten Bjørn Stærk resonnerer og uttrykkjer seg på, gjer «Jakten på den grønne lykken» til ei høgst lesverdig bok.

Bjørn Stærk
Jakten på den grønne lykken. Tanker fra sykkelsetet
Sakprosa
Humanist forlag, 2018
351 sider

Eg har lenge hatt ei plagsam kjensle av å leve i ein dekadent kultur. Ikkje på grunn av sekularisering, endra seksualnormer og digitalisering (forresten – kanskje litt på grunn av digitaliseringa), men på grunn av måten vi forbrukar på. Kjensla av moralsk forfall er aldri sterkare enn når eg kjem inn på eit kjøpesenter, kor butikk etter butikk er overfylt av altfor billige produkt, langt fleir enn vi treng, og veit at mykje raskt vil hamne på søppelfyllinga. Og det trass i at det er lagt ned hundrevis av arbeidstimar for å dyrke eller grave fram materiala dei er laga av, forme dei, frakte dei til butikken, reklamere for og selje dei. Legg til at mykje av arbeidet er gjort under horrible arbeidsvilkår og at produksjonsprosessane fører til utslepp av både gift og CO2. Det heile får meg til å kjenne meg skiten, trist og makteslaus – for eg har verken evner, tid eller råd til å lage det eg treng sjølv eller alltid kjøpe tipp-topp kvalitet.

Bjørn Stærk tek opp same problematikk i Jakten på den grønne lykken. Tanker fra sykkelsetet, men startar frå motsett hald: I lukkekjensla han får av å sykle til jobb, av å skjøne mekanikken i sykkelen og reparere den. Enda ei bok om lukka i å leve enkelt, altså? Ja, på sett og vis, men vegen går innom så ulike felt som sykkelhistorie, byplanlegging, klassisk konservatisme, økologi, moralfilosofi og korleis ein kan finne ein anna måte å vere i verda på enn som «forbrukar». Det grunnleggjande spørsmålet er: Kva gjer livet godt å leve?

Eit kort svar er sykkelen! «Maskinen med det menneskelige ansiktet» gir oss høve til å kjenne at vi er ein kropp i samspel med verda og menneska, ikkje ein passiv del av ein maskin vi ikkje skjønar oss på. Eit lengre svar er inspirert av tenkjarar som økoforfattaren Wendell Berry, naturvern-pioneren Aldo Leopold og økonomen E.F. Schumacher, men også verdikonservative tenkjarar som Irving Babbitt og G.K. Chesterton: Mennesket treng å setje grenser for seg sjølv, og moralen må alltid kome først. Sann lukke kan ikkje vere basert på at andre lid. 

Frå liberalist til naturvernar

Stærk er kjend for mange som spaltist i Aftenposten. Lenge rekna han seg som pragmatisk liberalist, men gradvis har han vorte meir konservativ og sosialdemokratisk, fortel han. Han var i utgangspunktet ikkje interessert i miljøspørsmål, men då han først gjekk inn i dei, klarte han ikkje å finne klimaskeptikarar som visste kva dei snakka om. Til slutt måtte han «innse at det var de irriterende miljøhippiene som hadde rett.» Det betyr ikkje at han har begynt å identifisere seg med venstresida i norsk politikk. I staden ser det ut til at han med denne boka tek utgangspunkt i eit behov han sjølv har peikt på: «Klimapolitikken trenger borgerlige ideer» (Aftenposten 7. august 2017).

Forfattaren legg grunnleggjande vekt på individuell moral, at kvar einskild forbrukar må ta ansvar for at den forbrukaråtferda vi viser når vi konsekvent leitar etter det billigaste produktet i staden for det beste og mest haldbare, pressar fram utbytting av menneske og natur på produsentsida. Samtidig er han oppteken av det politiske nivået kor infrastruktur- og byplanlegging skjer, det har nemleg store konsekvensar om ein legg opp til transport med bil eller sykkel og kollektivtransport. Stærk meiner at byar skal vere tettbygde og vrimlande, og tydeleg avgrensa mot omliggjande naturområde – det er det beste både for mennesket i byen og mennesket i naturen. Slik leverer han det første forsvaret for markagrensa i Oslo eg faktisk skjønar logikken i.

Men sjølv om Stærk er sterkt inspirert av konservative tenkjarar, har han landa på eit standpunkt dei færraste vel vil oppleve som borgarleg. Han slår fast at konservative idear ikkje er eigna til å løyse problem, og at «konservatismen blir en ideologi for de mektige». Han svingar også pisken hardt over dei som i realiteten er liberalistar først og konservative berre når det ikkje utfordrar liberalismen, og det han kallar «en slags rampeguttkonservative som leker kulturkrigere i sosiale medier». Han lovprisar også velferdsstaten og alt arbeidarrørsla har fått til. Som han sjølv skriv: «det ligger noe mer i gleden jeg føler når jeg sykler. Noe som ikke er ideologisk nøytralt. Noe som ikke alle partier lett kunne omfavnet uten å justere på verdiene sine.»

Å endre standpunkt trass både fordommar og sosiale kjensler, og det i godt vaksen alder, viser intellektuell openheit og integritet. Resonnementa vitnar også om ein forfattar som ikkje berre har evne til abstraksjon og logisk tenking, men også til å sjå idéar og konkrete hendingar i samanheng. Det gjer Stærk til ein grunnleggjande moralsk tenkjar.

Omtrent her passar det vel å skyte inn at eg sjølv er medlem av Miljøpartiet De Grønne, og at det Stærk skriv ser ut til å passe som hand i hanske med politikken partiet står for. Men sjølv kom eg dit frå venstresida, og mykje av det Stærk skriv om konservative tenkjarar er nytt for meg. Det skulle dermed vere like stor sjanse for at han påverkar meg politisk som for at dei politiske standpunkta mine påverkar vurderinga av boka. At vi begge har bakgrunn i konservativ kristendom, gir nok også det han skriv ein ekstra klangbotn i meg. Til dømes skjønar eg godt kva han meiner når han skriv at det er noko frigjerande i ideen om synd: Den forkynner at vi alle feilar, men at vi likevel kan vere oppriktige i ønsket om å handle rett ved neste høve.

Underhaldande polemikk

Stærk går grundig til verks i argumentasjonen, boka er logisk og lesevennleg komponert samtidig som talen er førebiletleg klar. Han er ikkje redd for å dra på med polemikk, og i kombinasjon med dei interessante tankerekkjene gjer det boka både underhaldande og medrivande.

Kjennskapen til norsk frikyrkjekultur, som Stærk tidlegare har skrive om i boka Å sette verden i brann (2016), viser seg i ein kosteleg parodi på framskrittsideologi, forma som ei preike i den fiktive «Fremskrittskirken»:

«Venner, jeg har noe jeg gjerne vil dele med dere. Jeg traff en gammel venn på gaten nylig. Jeg sa til ham, «Hvordan har du det?» «Å, ikke så bra» svarte han. «Men hvordan kan det ha seg? Du er jo frisk. Du har en god jobb og tjener godt. Du har gode klær, et flott hus, og en herlig familie. Fremskrittet har velsignet deg, min venn! (…)»

Den klassiske predikantsjargongen er så godt gjenskapt at eg lo høgt, og den retoriske effekten blir ikkje mindre når bibelsk metaforikk smeltar saman med ideologisk sarkasme: «Ja, for vi må alle bli som barnet for å ta del i Fremskrittet.»

Mykje av innhaldet i boka vil vere kjent stoff for dei som har lese to klassikarar på feltet: Fremtiden i våre hender av Erik Dammann (1972) og No logo av Naomi Klein (1999). Litt merkeleg er det at Stærk ikkje viser til nokon av desse, ikkje ein gong i litteraturlista. Men både kulturlivet og samfunnsdebatten er i sitt vesen ein evig sirkulasjon av idear, og det er viktig at kvar generasjon blir presentert for overleverte tankar på ein måte som passar inn i samtida. Det gjer Stærk på overtydande og særs lesverdig vis.